Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny znajduje się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej (art. 18 Konstytucji RP). Trwałość małżeństwa jest jedną z podstawowych zasad polskiego prawa rodzinnego. Zasada trwałości małżeństwa nie oznacza jednak jego nierozwiązywalności. Jak podkreśla się w piśmiennictwie, utrzymywanie związków małżeńskich, które nie spełniają swych funkcji i które określić można jako związki martwe, stanowiłoby fikcję prawną”. Dopuszczalnym przez system prawny odstępstwem od zasady trwałości związku małżeńskiego, zawieranego z zasady na całe życie, jest rozwiązanie małżeństwa przez rozwód.
Jedyną przesłanką warunkującą rozwiązanie małżeństwa przez rozwód jest w myśl art. 56 § 1 k.r.o. zupełny i trwały rozkład pożycia. Przesłanka pozytywna rozwodu zostaje spełniona wówczas, gdy rozkład pożycia jest trwały i zupełny. Rozkład ma charakter zupełny, jeżeli ustały więzi fizyczne, duchowe i gospodarcze małżonków. Zachowanie co najmniej jednej z więzi, np. gospodarczej, sprawia, że nie można mówić o pozytywnej przesłance orzeczenia rozwodu. Podobnie istnienie więzi cielesnej, mimo braku więzi duchowej i gospodarczej, świadczy o tym, że rozkład pożycia nie ma charakteru zupełnego, a powództwo rozwodowe powinno zostać oddalone. Zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego z 20.05.1952 r., C 1146/51, dla istnienia rozkładu istotne jest zerwanie współżycia, a nie kwestia wspólnego czy oddzielnego zamieszkania. Z drugiej strony, Sąd Najwyższy wskazuje, że sporadyczne, odległe w czasie stosunki fizyczne między małżonkami, które nie wprowadziły żadnych zmian w pożyciu małżeńskim ani w stosunku do męża, ani konkubiny, nie dowodzą nieistnienia rozkładu (orzeczenie SN z 12.09.1960 r., 3 CR 832/59, J. Gudowski, Kodeks…, s. 200). Przesłankę pozytywną rozwodu stanowi zupełny i trwały rozkład pożycia. W przypadku sporadycznych stosunków fizycznych między małżonkami trudno jest mówić o spełnieniu tej przesłanki. Wszelkie wątpliwości powinny być ponadto rozstrzygane „na korzyść małżeństwa” (in favorem matrimonii).
Orzeczenie rozwodu jest jednak niedopuszczalne – mimo istnienia zupełnego i trwałego rozkładu pożycia – w trzech przypadkach:
1) jeżeli wskutek rozwodu miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci,
2) jeżeli z innych względów rozwód byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
3) jeżeli rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, drugi zaś z małżonków na rozwód się nie godzi, a odmowa tej zgody nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.
Wskazane wyżej przypadki określa się mianem negatywnych przesłanek rozwodowych.
(Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz,
Jędrejek Grzegorz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany).
